Իր վարչամեքենայով եւ մշակոյթով, Թուրքիան տարբեր կ’երեւի Օսմանեան կայսրութենէն. բայց, միայն արտաքին երեւոյթները փոխուած են. Թուրքիան ժառանգորդն է Օսմանեան կայսրութեան։

 Այսօրուան Թուրքիան կը կոչուի Հանրապետութիւն եւ ձեւով ժողովրդավար է. իրականութիւնը այն է սակայն որ Թուրքիան ղեկավարուած է միշտ զինուորականներու եւ բանակին կողմէ։

 Բռնատիրական վարչակարգը Թուրքիոյ համար սովորական բան մըն է։ Զօրավար Մուսթաֆա Քեմալ, Սուլթանը գահէն վար առնելէ ետք (1923) հաստատեց բանակի իշխանութիւնը։ Թուրք բանակի զօրավարները մինչեւ այսօր կը հետեւին Քեմալի օրինակինիսկ իրենց ազգայնամոլ եւ ազգային փոքրամասնութիւնները հալածող քաղաքականութիւնը կը կոչուի՝ քեմալական։

1980ին, Զօրավար Քենան Էվրեն վար առաւ օրուան քաղաքայինկառավարութիւնը եւ հաստատեց բանակի ուղղակի հակակշիռը։ 25 տարուան մէջ երրորդ անգամն էր որ բանակը ուղղակի կերպով կը միջամտէր Թուրքիոյ ներքին հարցերուն մէջ։

 Այս միջամտութեան գլխաւոր պատճառը քրտական ազատագրական շարժումն էր։

1930ին, Քեմալի աջ բազուկը՝ վարչապետ Իսմէթ Ինէօնիւ անմարդկային կերպով ճզմեց Արարատ լերան շուրջ ծագած քրտական «Հոյպուն» շարժումը, որ կը վայելէր Հ.Յ.Դաշնակցութեան աջակցութիւնը։

 Այդ թուականէն ետք, քիւրտերը փոխեցին իրենց պայքարի ռազմավարութիւնը եւ փոխանակ ուղղակի ազատագրական պայքար մղելու, գոհացան հակադրուելով Թուրքիոյ պետական եւ ընկերային ձեւին։ Անոնք հիմնեցին կուսակցութիւններ եւ անդամակցեցան կուսակցութիւններու որ կ’աշխատէին փոխել երկրի ընկերային-տնտեսական դրութիւնը։ Քիւրտերը կը յուսային որ այդ փոփոխութեան ժամանակ իրենք պիտի կրնան ձեռք ձգել բարենորոգումներ եւ որոշ ինքնավարութիւն։        

 Քիւրտերու այս անուղղակի պայքարը մեծ թափ ստացաւ 1975էն 1980, երբ որ թրքական աջակողմեան ազգայնամոլ կառավարութիւնները սկսան կազմել զինուորական մասնաւոր խումբեր որոնք սպանութիւններով եւ ռմբային յարձակումներով փորձեցին լռեցնել յեղափոխականներու պայքարը։ Քիւրտերը հակազդեցին եւ հիմնեցին իրենց զինուորական խումբերը։ Այս խումբերը վրէժ կը լուծէին ծայրայեղ աջակողմեաններէն, որոնց գլխաւորը գնդապետ Թուրքէշի ֆաշական կուսակցութիւնն էր։

փոխադարձ սպանութիւններու եւ վրէժի ալիքը այնքան մեծցաւ որ 1979էն 1980, երկու հազարէ աւելի հոգի զոհ գացին ահաբեկումներու։

 

Այս պայմաններու մէջ է որ հրապարակ իջաւ թրքական բանակը, որ կը սպասէր վարագոյրին ետեւը։ Զօրավար Էվրենի առաջին գործը եղաւ հալածել ձախակողմեան եւ քիւրտ կուսակցութիւնները։ Ճիշդ է որ գնդապետ Թուրքէշը եւ իր գործակիցներն ալ դատուեցան բայց գլխաւոր հարուածը հասաւ յեղափոխութեան ձգտող կուսակցութիւններուն։

Մի քանի ամսուան ընթացքին, Թուրքիոյ բանտերը լեցուեցան ամէն տեսակի ազատատենչ մարդոցմով, մանաւանդ քիւրտերով։ Այսօր77000 հոգի, առանց դատի կը մնան բանտարկուած եւ ենթակայ են ամենէն անմարդկային չարչարանքներուն։

 Զօրավար Էվրեն եւ իրեն գործակից միւս զինուորականները դարձեալ մէջտեղ հանեցին Թուրքիոյ իրական պատկերը։ Արգիլուեցան բոլոր ցոյցերը եւ գործադուլները. մամուլը այլեւսազատութիւն չունի եւ շատ խիստ գրաքննութիւն կայ. փոքրամասնութիւններու իրաւունքները ոտնակոխ են ամէն ժամանակէ աւելի։

 Թուրք իշխանութիւնները միշտ կը փորձեն իրենց անմարդկային ոճիրները ծածկել եւ աշխարհին ներկայանալ իբրեւ «քաղաքակրթուած» ազգ։

 Թուրքիոյ բռնատիրական վարչակարգը իր ոճիրները ծածկեց ըսելով թէ ինք «խաղաղութիւն եւ ապահովութիւն» պիտի բերէ թուրք ժողովուրդին։ Անշուշտ հարց չէ թէ ժողովուրդը կ’ապրի գերիի կեանք, թէ քիւրտերը կը մնան ճնշուած, իրաւազուրկ եւ թրքանալու սպառնալիքին ենթակայ իսկ հայկական փոքրամասնութիւնը իր ձայնը չի համարձակիր բարձրացնել։

 Իրենց անընդունելի գործին «քաղաքակրթուած» երեւոյթ տալու համար, թուրք զինուորականները խոստացան իշխանութիւնը վերադարձնել քաղաքայիններուն 1984ին։ Նոյեմբեր 1982ին հաստատուեցաւ նոր Սահմանադրութիւն մը, որ կ’աւելցնէ նախագահին եւ զինուորականներուն իրաւունքները եւ շատ կը սահմանափակէ ազատ կուսակցութիւններու գործունէութիւնը։

 Զօրավար Էվներ հրամայեց որ կազմուին քաղաքական նոր կուսակցութիւններ. կազմուած կուսակցութիւնները չհաւնեցաւ, լուծեց զանոնք եւ պահանջեց որ կազմուին ուրիշներ։ Նորակազմ կուսակցութիւնները պարտաւոր են իրենց երեսփոխանական թեկնածուներուն ցանկը ներկայացնել զինուորականներուն առ ի վաւերացում։ Էվներ եւ իր գործակիցները մի քանի անգամ ետ մղեցին այդ ցանկերը մինչեւ որ իրենց նախընտրած մարդիկը նշանակուեցան։

 Հակառակ այս ընդվզեցուցիչ երեւոյթներուն, Արեւմտեան եւ Արեւելեան պետութիւնները կը մնան մօտ բարեկամ Թուրքիոյ։ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները, Անգլիա, Գերմանիա եւ Խորհրդային Միութիւնը ամէն տեսակի օժանդակութիւն կու տան Թուրքիոյ բռնատիրական վարչակարգին, անամօթաբար մոռնալով իրենց իսկ պաշտպանած մարդկային իրաւունքներու եւ ընկերային ազատութիւններու գաղափարները։

 Նոյն տգեղ մօտեցումը մենք կը տեսնենք նաեւ Հայ Դատի մասին Թուրքիոյ ունեցած հակազդեցութեան գծով։ Էվրենի Թուրքիան ինչպէս բոլոր թուրքկառավարութիւնները իրմէ առաջ, ոչ միայն կը մերժէ ճանչնալ Հայկական Ցեղասպանութիւնը եւ հայկական քաղաքական պահանջները այլ նաեւ կըսպառնայ հայութեան։

 Զօրավար Էվրեն կ’ըսէ թէ եթէ հայերը շարունակեն իրենց պայքարը Թուրքիոյ դէմ, իրենք, թուրքերը, պիտի կռիւ մղեն հայութեան դէմ Լիբանանի, Ֆրանսայի, Յունաստանի, Սուրիոյ եւ Ամերիկայի մէջ։ Էվրեն տարբեր չէ ջարդարար Էնվէրէն։

Էվրենի եւ բոլոր թուրք իշխանութիւններուն նպատակը Հայկական եւ Քրտական հարցերը վերջնականապէս թաղելն է։ Ապագայ պատմութիւնը ցոյց պիտի տայ թէ ինչպէ՞ս հայերն ուքիւրտերը յաջողեցան պայքարիլ կայսերապաշտ Թուրքիոյ դէմ եւ ծունկի բերին դարաւոր թշնամին։

«Վազրիկ» Յունիս 2016

ARF BADANI բջիջային ծրագիր

appposter