Քիւրտ ժողովուրդը կ’ապրի Հայաստանի հարաւը։ Քիւրտերը, հայերուն եւ պարսիկներուն նման կը պատկանին հնդեւրոպական ցեղերու ընտանիքին։

 Հին պատմութեան մէջ, քիւրտերու բնակած շրջանը ծանօթ էր Կորդուք անունով իսկ քիւրտերը կը կոչուէին Կորդուացի։ Տիգրան Մեծ գրաւեց Կորդուքը. անոր մահէն ետք կորդուացիները ապրեցան կիսանկախ մինչեւ արաբական արշաւանքները։

 Արաբները գրաւեցին Հայաստանը եւ Պարսկաստանը, կորդուացիները կոչեցին քիւրտեր եւ անոնց պարտադրեցին իսլամական կրօնքը։

2500 տարի քիւրտերը ապրեցան իբրեւ քոչուոր ցեղախումբեր։ Անոնք ամէն ամառ կը տեղափոխուէին, իրենց ոչխարներու հօտով, շրջանէ շրջան, կենդանիներուն համար լաւագոյն արօտատեղիները գտնելու համար։

Հողին կապուած չէին քիւրտերը եւ այդ պատճառով իրենց մէջ շատ ուշ զարգացաւ հայրենիքի գաղափարը։ Մինչեւ այսօր, քրտական կարգ մը ցեղախումբեր կ’անցնին Թուրքիա, Թուրքիայէն Իրաք։

Վերջին 50 տարիներու ընթացքին հետզհետէ փակուեցան պետութիւններուն սահմանները եւ առանց անցագրի կամ արտօնութեան, տեղափոխութիւնը շատ դժուարացաւ։ Քրտական ցեղախումբերը ստիպուեցան հրաժարիլ իրենց քոչուորի կեանքէն եւ դառնալ նստակեաց։

Այսօր, քիւրտերը կ’ապրին գլխաւորաբար Թուրքիոյ, Պարսկաստանի եւ Իրաքի մէջ։ Կրօնքով սիւննի իսլամ են ընդհանրապէս։ Իրանի քիւրտերուն մէջ կայ Շիիա քիւրտերու խոշոր թիւ մը։ Քիւրտերը կ’ապրին նաեւ Սուրիոյ, Լիբանանի եւ Խորհրդային Միութեան մէջ (Հայաստան, Վրաստան, Ազրպէյճան)։

Քիւրտ ժողովուրդի հաւանական միջին թիւը, ըստ երկիրներու.- ԹՈՒՐՔԻԱ՝ 6,000,000 - ԻՐԱՆ՝ 2,500,000 - ԻՐԱՔ՝ 2,000,000 - ՍՈՒՐԻԱ՝  400,000 - ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹԻՒՆ՝ 150,000 - ԼԻԲԱՆԱՆ՝ 50,000 - ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԳՈՒՄԱՐ՝11,100,000 ։

Այս ընդհանուր գումարը չի նշանակեր անշուշտ որ աշխարհի վրայ կան 11 միլիոն քիւրտեր որ նոյն նպատակը ունին եւ նոյն ձեւով կը մտածեն։ Ընդհակառակն, քիւրտերը յաճախ իրար կը հակադրուին թէ՛ իրենց հպատակութեամբ (թրքական, իրանեան, իրաքեան) թէ իրենց մտածելու՝ հատուածային, ցեղախմբային ձեւով։

 Միշտ սահմաններու վրայ ապրած ըլլալով, քիւրտերը ենթակայ եղած են շահագործման՝ Իրանի, Իրաքի եւ Թուրքիոյ կողմէ։

Այս պետութիւնները քրտական ցեղախումբերը մղած են որ ապստամբին դրացի միւս պետութեան դէմ։ Թուրքերը Պարսկաստանի Շահին դէմ հանած են Ատրպատականի քիւրտցեղախումբերը եւ հողային շահեր ապահոված։ Շահը Իրաքի քիւրտերը մղած է որ ապստամբին. անոնց տրամադրած է զէնք, դեղ եւ մարզիչ։ Խորհրդային Միութիւնը Թաւրիզի շրջանի քիւրտերը զինած է եւ անկախութիւն խոստացած յուսալով որ այդ ձեւով կը ճնշէ Պարսկաստանի վրայ եւ տնտեսական շահեր կ’ապահովէ։

Քիւրտերը ապստամբութեան դիմած են բազմաթիւ անգամներ, բայց ոչ իբրեւ ազգային շարժում այլ որպէս ցեղախումբի ըմբոստութիւն։ Անոնք ոտքի ելած են Թուրքիոյ դէմ 1826ին, 1834ին եւ 1853ին։ 1880ին, Շէյխ Իպատուլլահը ոտքի հանեց Թուրքիոյ եւ Պարսկաստանի քիւրտերը բայց այդ երկու պետութիւններու գործակցող բանակներուն դիմաց, պարտուեցաւ։

19րդ դարուն, քիւրտ քանի մը մտաւորականներ սկսան ազգային գաղափարներ տարածել։ Միւս կողմէ, Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը յատուկ աշխատանք տարաւ քիւրտ բէկերուն մօտ փորձելով անոնց փոխանցել Ապտիւլ Համիտի վարչակարգին վտանգաւոր ըլլալը եւ իրաւազրկուած երկու ժողովուրդներուն՝ հայերուն եւ քիւրտերուն շահերուն նոյնութեան գաղափարը։ Քիւրտ ցեղախումբերէն մի քանին միայն անդրադարձան որ թուրք պետութիւնը կ’օգտագործէր հայերու եւ քիւրտերու կրօնական եւ մշակութային տարբերութիւնները։ Անոնց մեծ մասը զոհ գնաց պետական խաղին եւ հակադրուեցաւ հայ ժողովուրդին եւ հայկական յեղափոխութեան, կողոպտեց հայ գիւղացին եւ հալածեց հայ ֆետային։ 

1920ին, Սեւրի Դաշնագիրը ճանչցաւ հայկական անկախ պետութիւնը եւ գծեց Հայաստանի սահմանները. ան միաժամանակ նախատեսեց ինքնավար Քիւրտիստանի մը ստեղծումը, Հայաստանի հարաւը։ 1923ին, Լօզանի Դաշնագիրը որ կնքուեցաւ Թուրքիոյ եւ Եւրոպական պետութիւններուն միջեւ անտեսեց քրտական եւ հայկական հարցերը։

1930ին, Հ.Յ.Դաշնակցութեան օժանդակութեամբ քիւրտերը ապստամբեցան Արարատի շուրջը, բայց պարտուեցան թուրք բանակէն։ Հարիւրաւոր քիւրտեր կախաղան բարձրացան։

Օսմանեան կայսրութեան քայքայումով, անկախացաւ Իրաքը։ Այն քիւրտերը որ կը բնակէին Մուսուլի եւ Արպիլի շրջանին մէջ դարձան իրաքեան հպատակ։ 1940էն մինչեւ 1975, Պարզանի ցեղախումբին պետը, Մոլլա Մուսթաֆա Պարզանի եւ Իրաքի գրեթէ բոլոր քրտական ցեղախումբերը մի քանի անգամ ապստամբեցան իրաքեան պետութեան դէմ եւ ինքնավարութիւն պահանջեցին։ Իրանը օգնեց Պարզանիին մինչեւ որ յաջողեցաւ Իրաքի հետ համաձայնութիւն մը կնքել եւ 1975ի Ալճերիոյ դաշնագրով, հողային շահեր ապահովել։

 Այս դաշնագրէն ետք, Իրան լքեց քիւրտերը։ Պարզանիի կռուողները (փեշ Մերկաները) հերոսական կռիւներէ ետք տեղի տուին իրաքեան օդուժին դիմաց, որ նափալմով ռմբակոծեց իրենց կիներն ու երեխաները (նափալմը այրող հեղուկ մըն է, որ ռումբի պայթումէն ետք կը տարածուի ամէն կողմ)։

 Շահին անկումէն ետք, Իրանի մէջ ինքնավար Քիւրտիստան մը հիմնելու շարժումը քաջալերուեցաւ Իրաքի կողմէ։ Իրանեան իսլամական հանրապետութեան բանակը չկրցաւ վերջնականապէս ճզմել այս ապստամբութիւնը։

Թուրքիան ամէն միջոցի կը դիմէ ճզմելու համար քրտական ազգայնական որեւէ շարժում։ Դպրոցներուն մէջ արգիլուած է քրտերէն լեզուն, երգը եւ պատմութիւնը դասաւանդել։ Թուրք կառավարութիւնը քիւրտերը կը համարէ «լեռնական թուրքեր»։ Քրտական շրջանները տնտեսապէս կը պահուին շատ խեղճ վիճակի մէջ։ Թրքական բանակը ներկայ է ամէն կողմ։ Էվրէնի զինուորական    բռնապետութիւնը արգելք դրաւ քաղաքական կուսակցութիւններու ազատ գործունէութեան դիմաց։ Ան մասնաւոր կերպով հալածեց քրտական կուսակցութիւնները։ Տասնեակ հազարներով քիւրտեր ձերբակալուեցան, հարիւրաւորներ կախաղան բարձրացան։

1983ին, Թուրքիա եւ Իրաք համաձայնեցան եւ թրքական բանակը անցաւ թուրք-իրաքեան սահմանը եւ կոտորեց ու ձերբակալեց հարիւրաւոր քիւրտեր։ Հակառակ այս բոլորին, քրտական շարժումը՝ Իրանը, Իրաքը եւ Թուրքիան մտահոգող ամենէն կարեւոր հարցն է։

 Քիւրտերու եւ հայերու դատերը իրար շատ կը նմանին։ Հայութիւնը եւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը կը սպասեն որ քիւրտերը, իբր ազգային մէկ շարժում, ապստամբին Թուրքիոյ դէմ։ Այդ պարագային միայն մենք կ’ունենանք նոյն թշնամին եւ նոյն պայքարը։

 Թուրքիոյ մէջ անկախ Քիւրտիստանի մը ստեղծումը երազն է կարգ մը քիւրտ մտաւորականներու, բայց քիւրտ ժողովուրդը ընդհանրապէս տակաւին հեռու է ազգային մէկ ամբողջութիւն ըլլալու գիտակցութենէն։

«Վազրիկ» Յունիս 2016

ARF BADANI բջիջային ծրագիր

appposter