ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՄԱՆԵԱՆ

Հայ հանրածանօթ հնագէտ եւ ճարտարապետ։

Ծնած է Շապին-Գարահիսար, 1864ին։ Պատանի տարիքին՝ որբացած։ Բարեկամներու օժանդակութեամբ կ’երթայ Պոլիս, ուր, 1888ին, կ’ընդունուի գեղարուեստից ճեմարան։ Կ’աւարտէ իբրեւ ճարտարապետ եւ, մինչեւ 1900, իր մասնագիտութիւնը կը կիրարկէ Պոլսոյ եւ Պուլկարիոյ մէջ։ Ապա կ’անցնի փարիզ, ուր կը հետեւի համալսարանի արուեստի պատմութեան դասախօսութիւններուն։   

1903ին մաս կը կազմէ հնագիտական արշաւախումբի մը՝ Անիի աւերակները ուսումնասիրելու առաջադրանքով։ Երիտասարդ ճարտարապետը այնքան կը հմայուի հայկական յուշարձաններով, որ, ամէն ինչ մէկդի ձգելով, տարիներով կը մնայ Անի, պեղելով, չափագրելով եւ մանրակրկիտ ուսումնասիրութեան ենթարկելով Անիի, Շիրակի եւ Արարատեան դաշտի ճարտարապետական մնացորդները։ Թորամանեան հետզհետէ հրատարակութեան կու տայ բազմաթիւ մենագրութիւններ («Զուարթնոց», «Էջմիածնի տաճարը», «Տեկորի տաճարը», «Անի, քաղա՞ք թէ ամրոց» եւլն.) ինչպէս նաեւ հայկական ճարտարապետութեան ծագման զարգացման եւ փոխ-ազդեցութիւններու մասին իր ընդարձակ տեսութիւնը։ Կու տայ մեծ թիւով աւերակ յուշարձաններու տեսական վերակազմութիւնը, նշանաւոր է մանաւանդ՝ Զուարթնոց տաճարի իր վերակազմութիւնը, որու հմտութիւնն ու խիզախութիւնը թէ՛ հիացում, եւ թէ, սկզբնական շրջանին, թերահաւատութիւն պատճառեցին գեղարուեստի պատմագէտներուն։

Թորամանեան այսպիսով հիմը դրաւ հայ ճարտարապետութեան գիտական ուսումնասիրութեան եւ տեսական հարցերու պարզաբանման։ Անոր աշխատութեանց եւ չափագրութեանց հիման վրայ 1918ին, Վիեննայի համալսարանի դասախօս Ստրչիկովսքին հրատարակեց իր երկհատոր մեծածաւալ գործը՝ «Հայոց ճարտարապետութիւնը եւ Եւրոպան»։

 Յետ մահու, Թորամանեանի գործերը ամփոփուեցան երկու մեծածաւալ հատորներու մէջ, «Նիւթեր հայկական ճարտարապետութեան պատմութեան» ընդհանուր խորագրով, Երեւան, 1942 եւ 1948ին։

 

ԱՅՎԱԶՈՎՍԿԻ

 Աշխարհահռչակ ծովանկարիչ։

 Յովհաննէս Կոստանդին Այվազովսկի (Այվազեան) ծնած է 1817ին, Յուլիս 17ին, Թէոդոսիայի (Խրիմ) մէջ։ Հայրը, Գէորգ Այվազի, որ հետագային կոչուած է Կոստանդին Այվազովսկի, եղած է վաճառական։

 Նախնական կրթութիւնը ստացած է Խրիմի հայկական ծխական վարժարանը։ Հետագային յաճախած է փեթերսպուրկի գեղարուեստական ակադեմիան։ 1837ին երկու տարուան համար գացած է Խրիմ եւ նոյն տարուան ամրան ստացած է նկարիչի կոչում։ 1840ին մեկնած է Իտալիա, Սպանիա, Ֆրանսա, Անգլիա, Հոլանտա՝ մասնակցելու համար շատ մը ցուցահանդէսներու եւ մեծ յաջողութիւններ արձանագրած է։

1844ին վերադարձած է Ռուսիա եւ նշանակուած՝ Ակադեմիայի անդամ իբրեւ ծովային գեղանկարիչ։ 1857ին Փարիզի մէջ արժանացած է պատուոյ լէգէոնի ոսկի մետալի։ 1868ին եկած է Կովկաս եւ 1869ին տուած է իր առաջին ցուցահանդէսը։ Եւրոպա գտնուած ժամանակաշրջանին, Այվազովսկի նիւթապէս օժանդակեց յոյներուն եւ իտալացիներուն մղած ազգային ազատագրական պայքարներուն։ Եւրոպայի բոլոր երկիրներու մէջ միշտ հանդիպած է հայերու եւ փորձած է իր նպաստը բերել հայ գաղութներու զարգացման ճիգերուն։ Ջանացած է կազմել հայ նկարիչներու միութիւն մը։                 

1890ական թուականներու ջարդերը խորապէս ազդած են անոր նուրբ հոգիին վրայ։ Սկսած է նկարել շատ մը սրտաճմլիկ պատկերներ, ինչպէս «Տրապիզոնի հայկական ջարդը», «Թրքական նաւերէ Մարմարա ծով թափուող հայերը» եւ ուրիշ այլ աշխատանքներ, ուր կը ներկայացնէ իր ատելութիւնը՝ թուրք մարդասպան իշխանութիւններուն դէմ։ 1898ին Մոսկուայի մէջ ցուցադրած է իր այս գործերը։

1887ին տօնուած է իր Յիսունամեայ Յոբելեանը, իսկ 1897ին՝ 60ամեայ յոբելեանը։ Մահացած է 1900 Ապրիլ 19ին, ուղեղային տագնապի հետեւանքով եւ զինուորական մեծ պատիւներով թաղուած է Ս. Սարգիս եկեղեցիին բակը (Թէոդոսիայի մէջ)։

Ան ունի շուրջ6000 կտաւ։ Գլխաւոր գործերէն են «Քաոս» 1842, «Համաշխարհային ջրհեղեղ»ը, 1864ին։ Այվազովսկի մեծ ծառայութիւններ ունեցած է հայ մշակոյթին, նկարած է հայկական բնութեան շատ մը պատկերները ինչպէս «Արարատ լերան հովիտ»ը 1882ին, «Արարատ» 1886ին, «Հայ մարտիկի երդում»ը 1891ին, «Հայ ժողովուրդի մկրտութիւն»ը 1892ին, «Լորտ Պայրընի այցելութիւնը Ս. Ղազար կղզին» 1895ին եւ «Խրիմեան Հայրիկ էջմիածնի մէջ» 1895ին։ 

Այվազովսկիի գործերը կը գտնուին աշխարհի ամենանշանաւոր թանգարաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ խորհրդային Հայաստանի պետական թանգարաններուն մէջ։

ՀՐԱՉԵԱՅ ԱՃԱՌԵԱՆ

Հայ հանրածանօթ լեզուաբան, բանասէր։

Ծնած է Պոլիս, 1876ին։ Հայրը հնակարկատ էր։ 1893յին կ’աւարտէ Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանը, կ’անցնի Ֆրանսա՝ ուր կը հետեւի Սթրազպուրկի եւՓարիզի համալսարաններու լեզուաբանական ճիւղերուն։ Կ’աշակերտէ անուանի լեզուաբան Փրոֆ. Մէյէի։ Ուսանողական շրջանին, իր ապրուստը ապահովելու համար, Աճառեան պիստակ, շաքար եւ լրագիր ծախած է։

Ապա ուսուցչական պաշտօններ ստանձնելով Կովկասի եւ Պարսկաստանի մէջ, սկսած է ուսումնասիրել տեղական բարբառները։ Մեծ դժուարութիւններ ունեցաւ Խորհրդային Հայաստանի իշխանութեան շրջանին, յաճախ բախում ունենալով պարտադրուած պաշտօնական տեսակէտներուն հետ։ 1943ին ընտրուեցաւ Հայաստանի Գիտութեանց Ակադեմիայի անդամ։ Ունի մեծ թիւով աշխատութիւններ, որոնց մէջ կոթողական գործեր են «Արմատական բառարան»ը, «Հայոց անձնանուններու բառարան»ը, «Հայերէն լեզուի բաղդատական քերականութիւնը՝ համեմատութեամբ ,62 լեզուների», եւայլն։

«Վազրիկ» Յունիս 2016

ARF BADANI բջիջային ծրագիր

appposter