Հայ կինը մեր ազգի պատմութեան առաջին օրերէն իսկ գործօն եւ շինիչ մասնակցութիւն ունեցած է մեր կեանքին մէջ եւ լռելեայն ահագին բեռ վերցուցած է իր ուսերուն, մեր ազգի կեանքի ընթացքը միշտ դէպի առաջ տանելու առաջադրանքով։ Ան, իր ամուսինին կողքին, անհրաժեշտ եւ անփոխարինելի սիւնը համարուած է հայ ընտանիքին եւ հայ տան ու իր կոչումը եղած է լոյս սփռել եւ հայութեամբ սնուցանել իր զաւակները, զանոնք իրմէ աւելի եւ իրմէ առաջ հայ ազգին սեփականութիւնը նկատելով։

Հայ կինը միշտ իր զաւակները հաւատքով, յոյսով եւ նուիրումով ներշնչած է դէպի հայոց ապագան եւ շատ լաւ ընբռնած ու իւրացուցած այն վեհ սկզբունքը թէ՝ ոչ ոք, ոչ իսկ հայ մայրը, իրաւունք ունի իր ժողովուրդին ազատութիւնը իր անձնական բախտին զոհելու, իր ժողովուրդի բարիքէն ու հանգիստէն առաջ իր հաճոյքը հոգալու եւ իր ժողովուրդի կարիքին դիմաց պահելու իր կարողութիւնները ու զայն բոլորին չտրամադրելու։ Հայ կինը այս սկզբունքով ապրած է միշտ մեր պատմութեան լաւ թէ վատ օրերուն եւ մեծ մասամբ հայ մօր շնորհիւ է, որ ստրկութեան երկարատեւ տարիներուն հայերս միշտ պահած ենք մեր մէջ այն զգացումը, որ մենք անպայման պիտի ունենանք մեր ազատութիւնը ու արդար բաժինը այս աշխարհէն, մեր յոյսը երբեք չենք կտրած ու այս հաւատքով կրցած ենք տոկալ ու գոյատեւել դարէ դար, դիմագրաւել ամէն տեսակի դժուարութիւններ։ Մեր այս հաւատքն ու յոյսը փոխանցած ենք սերունդէ սերունդ։

Զանց առնելով խօսիլ մեր պատմութեան հին էջերուն մէջ արձանագրուած փաստերու մասին, որոնք հայ կնոջ դերը ցայտուն կը դարձնեն մեր կեանքին մէջ, պիտի խօսինք 1800ական թուականներու վերջաւորութեան ոգի ու մարմին տուած մեր յեղափոխական շարժումին մէջ հայ կնոջ ունեցած դերակատարութեան մասին։ Այդ շրջանին, հայ գիւղացիին համար մանաւանդ բնական զեղումով հպարտանքի զգացում բերող բան էր «իր անունը ազգի տաֆթարին մէջ գրուած» տեսնելը, այսինքն՝ իր ունեցածն ու չունեցածը ամբողջութեամբ ազգին տրամադրելու եւ ազգինը համարելու մօտեցումը, որպէսզի բոլորին միացած ճիգով կարելի ըլլար յեղափոխութիւնը յաջողեցնել ու ձերբազատիլ թուրքի բռնակալ լուծէն։ Դանակը մինչեւ ոսկորին հասած, ժողովուրդը արթնցած էր այլեւս ստրկութեան մութ գիշերէն ետք ու մեծով պզտիկով պատրաստ՝ զոհելու ազգին սիրոյն, որպէսզի ազգը այլեւս երբեք չտեսնէ այդ մութ օրերը ու ապրի ազատութեան մէջ։

Այս ընդհանուր մթնոլորտին մասնակից էր նաեւ հայ կինը եւ երբեմն նոյնիսկ աւելի զօրաւոր ու խիստ կերպով քան շատ մը տղամարդիկ։ Հայ կինը շատ լաւ կ’ըմբռնէր այն կացութիւնը, որուն մէջ կը գտնուէր ինք, լրիւ կը գիտակցէր, որ յեղափոխութիւնը ամէն բանէ առաջ զոհողութիւն եւ անսակարկ նուիրում կը պահանջէ որպէսզի յաջողի։ Ան չէր զլանար այս մէկը առատօրէն տրամադրելու, երբ որ առիթը ներկայանար իրեն։

Վանի մէջ մեծ մարդու մը՝ Թեւանենց Ալեքի աղջկան ձեռքը կը խնդրէ հայ երիտասարդ մը։ Հայրը երբ այս մէկը կը տեղեկացնէ աղջկան, կը ստանայ այս պատասխանը.- «Հայրի՛կ, եթէ այդ տղան լաւ մարդ եւ լաւ հայ լինէր, խմբերի հետ Հայաստան կ’երթար, այսպիսի ժամանակ չէր մտածի ամուսնութեան մասին»։

Շատ մը ուրիշ հայ աղջիկներ ու կիներ իրենց այս համոզումը խօսքով ու գործով կ’արտայայտէին, կը քաջալերէին տղամարդոց, որ անյապաղ Երկիր երթան, տէր կանգնին հայ ժողովուրդին ու չմտածեն երբեք իրենց անձնական հանգստութեան մասին, այնքան ատեն, որ հայ ժողովուրդի մէկ խոշոր հատուածը անտանելի պայմաններու տակ կ’ապրի։

 Սրտառուչ է պատմութիւնը Կարոյի եւ Մարոյի։ Կարոն 6-Արիստակէս Զօրեան- Ռոստոմի կրտսեր եղբայրն էր. կանուխէն նետուած էր յեղափոխական կեանքի մէջ, սորված էր զինագործութիւն եւ 1891ին ուրիշներու հետ միասին հիմնած էր Թաւրիզի զէնքի արհեստանոցը, կազմակերպած ու ղեկավարած՝անոր աշխատանքը եւ դաշնակցական խումբերուն հրացան ու ատրճանակ հասցուցած։ Մի քանի անգամ գացած էր Կովկաս արհեստանոցի համար զէնք եւ ռազմանիւթ հասցնելու նպատակով ու արհեստանոցի կողքին կենդանի մասնակցութիւն ունէր նաեւ Թաւրիզի կուսակցական եւ հանրային կեանքին մէջ։

Օր. Մարիամ Մակարեանը- Մարօն- Թաւրիզի եւ Սալմաստի մէջ ուսուցչուհի էր եւ կը պատկանէր նուիրեալներու այն խումբին, որ սահմանային այդ շրջաններուն մէջ զանազան պաշտօններու բերմամբ հաստատուելով, յեղափոխութեան գործը յառաջ կը տանէին քարոզչութիւն ընելով եւ ժողովուրդը կազմակերպելով։ Ուժեղ կամքի տէր էր, հակառակ բխրուն կազմուածք մը ունենալուն ու հակառակ կաղութեան եռանդով կ’աշխատէր իբրեւ հոգածու քոյր Երկիր մեկնող ու վերադարձող հայդուկներուն։ Մասնակցած էր սահմանագլուխ զէնք փոխադրելու գործին։ Այդ շրջանի մէջ է, որ ինք ու Կարոն սիրոյ ջերմ զգացմունքով կապուեցան իրարու, բայց գաղտնի պահեցին զայն բոլորէն։

1896ին Դաշնակցութեան Ռայոնական Ժողովը որոշեց զինուած խումբով մեծ արշաւանք մը կազմակերպել դէպի Վասպուրական, ի միջի այլոց նաեւ պատժելու համար Վանի երիտասարդներն ու ժողովուրդը կոտորած Մազրիկ քիւրտ ցեղը։ Ամէն մարդ համաձայն չէր այս արշաւանքի գաղափարին եւ Կարոն հակառակողներուն մէջն էր։ Ըստ երեւոյթին, Կարոյի այս հակառակութիւնը Մարոյի մտածել կու տայ, որ իրենց միջեւ եղած սէրն է այդ վարմունքի պատճառը, որովհետեւ արշաւանքին մասնակցիլը դէպի մահ երթալ եւ ուրեմն իրենց սիրոյ զգացումը զոհել կը նշանակէր։ Մարոն առիթը չունէր ծանօթանալու Կարոյի մտածումներուն եւ մինակը իր մտահոգութեամբ տանջուելով կ’եզրակացնէ, որ ինք պէտք չէ թոյլ տայ որ սիրած երիտասարդը իր պատճառով դաւաճանէ հայրենիքին, ու 1896թ. Դեկտ. 2ին ընկերները իր անշունչ մարմինը կը գտնեն իր սենեակին մէջ. անձնապան եղած էր ու ձգած առանց հասցէի նամակ մը, ուր գրած էր.- «Դո՛ւ, որ Հայաստանի ազատութեան գործը գերադասեցիր, քան իմ եւ քո անձնական երջանկութիւնը, դո՛ւ, որ սէրդ զոհեցիր աւելի բարձր գաղափարական սէրի, կատարիր խօսքդ՝ անձդ զոհ դիր հայրենեաց սուրբ սեղանի վրայ։ Լեցուիր թունաւոր վրէժխնդրութեամբ Բաբգէն Սիւնիի նման։ Կատարի՛ր վերջին կտակս. դրանով միայն կը հանգստանան ոսկորներս գերեզմանին մէջ։ Ես այնքան քաջութիւն ունեցայ, որ կարողացայ կրակի տալ քո ետեւից բոլոր նաւերը. այսուհետեւ դու բոլորովին ազատ ես. գործի՛ր. ների՛ր ինձ։ Բիւր համբոյրներ։ Վերջին բարեւներս բոլոր ընկերներին»։

 Կարոն հնազանդեցաւ այս պատուէրին, հետեւեցաւ Բաբգէն Սիւնիի օրինակին, արհեստանոցի մէջ բուռն թափով զէնք պատրաստեց Խանասորի արշաւանքին համար, մասնակցեցաւ արշաւանքին եւ հոն ալ նահատակուեցաւ։

Մեծ է թիւը այն հայ կիներուն, որոնք իրենց ամուսիններուն կամ եղբայրներուն հետ միասին տարին յեղափոխական դժուարին աշխատանքը,     կռուեցան անոնց կողքին թշնամիին դէմ ու մինչեւ իրենց վերջին շունչը դիմադրելով նահատակուեցան։

Ֆետայի Կոտոյի Հաճիին կինը՝ Իւղոն եւ քոյրը՝ Փառանձեմը, իրենց տան սանդուխներուն տակ իրենց ձեռքերով փորած էին պահարան մը, յեղափոխական գրականութիւն, զէնք ու փախստական յեղափոխականներ պահելու համար։ Իւղոն քաջ էր ու խելացի. նեղ դրութեան մը մէջ երբ իյնար, արագ որոշումներ կու տար եւ կացութիւնը փրկելու արտակարգ կարողութեամբ մը հնարքներ կը գտնէր այդ դրութենէն դուրս գալու։ Իրենց տունը քանի-քանի անգամներ խուզարկուած էր, երկուքը բանտ նետուած եւ անասելի չարչարանքներու ենթարկուած էին, բայց թուրքը ոչ մէկ փաստ չէր կրցած ձեռք անցընել եւ իրենք ալ քար լռութիւն պահած էին միշտ։

Սասունի Կրօնք գիւղի Շուշանը իր շրջանի կիները կազմակերպած էր եւ առաջնակարգ սուրհանդակներ, լրտեսներ, հիւանդապահուհիներ եւ ֆետայիներու համար զգեստ կարողներ պատրաստած անոնցմէ։ Ան ճիշդ ֆետայիի մը նման  կռիւներու մասնակցած եւ արկածներ ունեցած էր, ինչպէս Սօսէ մայրիկը՝ Սերոբ Աղբիւրի կինը, որ իր ամուսինին հետ լեռներու վրայ եւ ձորերու մէջ կը բնակէր։

 Շէնիկցի Շաքէն Սասունի առաջին ապստամբութեան իր ամուսինին՝ Շէնիկցի Գրգոյի հետ կը ղեկավարէր իրենց շրջանի բուռն կռիւները թշնամիին դէմ, իր գիւղացի կիներուն հետ լեռներու գագաթներէն հսկայ քարեր կը գլտորէր անոնց վրայ եւ ի վերջոյ երբ այլեւս մինչեւ իրենց վերջին փամփուշտը կռուած, սպառած էին ու թուրքը կը մտնէր հայկական գիւղերը, այդ կիներուն հետ միասին ինքզինք բարձր ժայռերէն վար նետած էր, անձնատուր չըլլալու համար թշնամիին։

Այսպէս, հայ կինը միշտ իր առաւելագոյնը տուաւ իր ազգին ու ամրօրէն տէր կանգնեցաւ անոր։

«Վազրիկ» Յունիս 2016

ARF BADANI բջիջային ծրագիր

appposter